Die Gautengse Hooggeregshof het Vrydag, 31 Julie, beslis dat die Tshwane-raadspeaker, Mncedi Ndzwanana, verkeerdelik 13 stemme verwerp het voordat 'n raadsbesluit om die stadsbestuurder, Johann Mettler, te skors, afgekondig is. Hierdie uitspraak beteken dat Mettler na sy werk kan terugkeer terwyl die hof die wettigheid van die raadsvergadering van 9 Julie, waar sy skorsing plaasgevind het, verder evalueer. Die hof het bevind dat indien die verwerpte stemme wel getel is, Mettler nie geskors sou gewees het nie.
Regter se bevindings oor magte
Die hof het die raad se besluit om mnr. Mettler op voorkomende skorsing te plaas, opgeskort en bevind dat hy geregtig is "to resume and continue in the office of city manager" totdat die hersieningsaansoek afgehandel is. Regter Karin Pillay het bevind dat die speaker sy magte oorskry het deur te besluit watter raadslede se stemme getel mag word. Voor die afkondiging van die uitslag het die Speaker 13 stemme verwyder wat uitgebring is deur raadslede aan wie verlof van afwesigheid toegestaan is.
Die hof het die argument verwerp dat raadslede wat verlof van afwesigheid gekry het, hul stemreg verloor het. Regter Pillay het verklaar dat "the Speaker did not have the authority to determine a councillor’s eligibility to vote or to subtract the votes that were indeed cast in the execution of those affected councillors’ mandates and duties." Die regter het ook bevind dat "the mere presence of a councillor at a council meeting suffices for the councillor to partake in the meeting, including [the] ability to vote."
Sy het bygevoeg dat "permission granted to a councillor to be excused from the obligation to attend and the constitutional entitlement to partake can never become a bar to compliance with the obligation and to exercise the entitlement." Daar is "no means by which it can be concluded that the Speaker had a discretion of any kind to decide upon the eligibility of a councillor to cast a countable vote." Die hof het bevind dat die DA genoeg bewyse gelewer het om 'n tussentydse bevel te regverdig, aangesien "That applicant [the DA] has a prima facie clear right has been established in that the Speaker’s subtraction of votes was prima facie unlawful."
Agtergrond tot Mettler se skorsing
Mettler se skorsing het gevolg op 'n mosie deur die EFF se Tshwane-leier, Obakeng Ramabodu. Ramabodu het Mettler van wanadministrasie beskuldig, asook die maak van onreëlmatige aanstellings en die versuim om die verpligte keuring van sommige amptenare wat by die Tshwane Metropolitaanse Polisiedepartement aangestel is, uit te voer. Hierdie aantygings het gelei tot die raadsbesluit om Mettler te skors, wat nou deur die hof omgekeer is.
Mettler is in 2022 as stadsbestuurder aangestel onder die destydse burgemeester, Randall Williams van die DA. Sy aanstelling was destyds 'n sleutelpos in die Tshwane-administrasie, wat die stabiliteit en funksionering van die metropool moes verseker. Die noue verbintenis met die DA-geleide administrasie plaas sy skorsing in 'n breër politieke konteks binne die raad.
Voordat hy die stadsbestuurder in Tshwane geword het, het Mettler in 'n soortgelyke hoedanigheid as stadsbestuurder vir Nelson Mandelabaai gedien. Sy geskiedenis as 'n ervare munisipale amptenaar is dus goed gevestig. Sy vorige posisie in Nelson Mandelabaai dui op 'n agtergrond in munisipale bestuur, alhoewel die omstandighede rondom sy vertrek of prestasie daar nie in hierdie konteks vermeld word nie.
Hofuitspraak en implikasies
Volgens die hofuitspraak het 92 raadslede ten gunste van Mettler se skorsing gestem, terwyl 82 daarteen gestem het. Die hof het egter nie 'n finale besluit geneem oor die wettigheid van die raadsvergadering van 9 Julie nie. Die hersieningsaansoek, wat sal bepaal of die raadsvergadering en die besluite wat daar geneem is, wetlik was, moet nog aangehoor word.
Tshwane se uitvoerende burgemeester, Nasiphi Moya (ActionSA), het Saterdag, 1 Augustus, in 'n verklaring gesê die Stad sal die hof se besluit respekteer. Sy het bygevoeg: "Ek erken die hof se bevel en respekteer die rol van die regbank in die oplossing van geskille van hierdie aard. Ek sal die bevel ten volle nakom vir sover dit verligting teen my rig." ActionSA het besluit om teen Mettler se skorsing te stem, ten spyte van die standpunte van sy koalisievennote, die ANC en EFF.
Moya het verder verduidelik dat "die uitspraak slegs betrekking het op die aansoek om tussentydse verligting en fokus hoofsaaklik op die verrigtinge van die munisipale raad en besluite wat binne die wetgewende arm van die munisipaliteit geneem is. Elke respondent is geregtig om die uitspraak noukeurig te oorweeg en die toepaslike koers te bepaal in verhouding tot hul onderskeie rol." Volgens haar bring die tussentydse bevel nie die onderliggende statutêre proses tot 'n einde nie. "Die regulasies vereis dat bewerings van wangedrag ondersoek word, en daardie proses sal voortgaan in ooreenstemming met die wet en in die belang van aanspreeklikheid. Intussen gaan die werk van die Stad voort. My prioriteit bly om leierskap aan die administrasie te verskaf, die voortgesette lewering van dienste te verseker, en die verbintenisse wat ons aan die inwoners van Tshwane gemaak het, na te kom."
DA se burgemeesterskandidaat, Cilliers Brink, het die uitspraak 'n oorwinning vir Tshwane se inwoners genoem. Brink het gesê: "Deur die onwettige besluite van die ANC-EFF-ActionSA-koalisie om Tshwane se stadsbestuurder, Johann Mettler, te skors, tersyde te stel, het die hof herbevestig dat politieke meerderhede nie die wet kan ignoreer, raadsprosesse kan manipuleer of munisipale instellings kan gebruik om polities-verbonde individue te beskerm nie." Hy het ook beweer: "Die doel was om 'n waarnemende stadsbestuurder aan die begin van die munisipale finansiële jaar aan te stel, beheer oor die Stad se begroting te verkry en die deur oop te maak vir plundering." Die DA het aanvanklik ook die hof gevra om die skorsing van die Stad se finansiële hoof, Gareth Mnisi, om te keer, maar het daardie deel van sy aansoek later teruggetrek.
