Opposisiepartye het Woensdag, 29 Julie, die ANC skerp gekritiseer vir beweerde vertragingstaktieke tydens besprekings in die parlementêre mosie van wantroue-komitee teen president Cyril Ramaphosa. Hierdie kritiek is uitgespreek te midde van groeiende frustrasie oor die pas van die verrigtinge. Belangrike besluite, soos die aanstelling van getuienisleiers en die finalisering van verwysingsraamwerke vir die mosie van wantroue-verrigtinge, is hierdeur uitgestel, wat die proses verder bemoeilik.
ANC-LP Cameron Dugmore het egter volgehou dat sy party "a perfectly reasonable request" vir billikheid nastreef en nie die proses vertraag nie. Hy het benadruk dat die ANC se versoeke daarop gemik is om 'n regverdige en deeglike prosedure te verseker. ANC-parlementslede het verder aangevoer dat die Artikel 89-paneelverslag nie as die "evangeliese waarheid" beskou mag word nie, en dat dit slegs een deel van die inligting is wat oorweeg moet word. Hulle het aangedring op 'n omvattende benadering tot die ondersoek.
Verdagte vertraging in komitee
Die besprekings in die parlement se mosie van wantroue-komitee op Woensdag, 29 Julie, het duidelik gemaak dat die opposisiepartye die ANC se optrede as vertragingstaktieke beskou. 'n Stemming het uiteindelik die ANC se standpunt oor die inligting van die paneelskrywers oorheers. Sowat 90 minute is bestee aan debatte oor die vraag of die skrywers van die Artikel 89 onafhanklike paneelverslag parlementslede moes inlig. ANC-LP Mikateko Mahlaule het aangevoer dat geen finale besluit geneem kon word nie, aangesien hulle hul eie regsadvies oor die parlementêre regsadvies wou bekom. Sy het volgehou dat dit noodsaaklik is vir die party om onafhanklike regsmenings in te win voordat hulle voortgaan met die verrigtinge, ten einde te verseker dat alle besluite op 'n stewige regsvoet staan.
Die parlementêre regsadvies het egter gestel dat die Artikel 89-paneel opgehou het om te bestaan sodra dit sy verslag aan die Speaker van die Nasionale Vergadering aan die einde van November 2022 oorhandig het. Hierdie standpunt dui daarop dat die paneel se mandaat verstryk het en dat dit nie meer 'n aktiewe rol kan speel in die verskaffing van inligting nie. Precedent in die verrigtinge vir die potensiële impeachement van voormalige Openbare Beskermer Busisiwe Mkhwebane het getoon dat getuienisleiers parlementslede ingelig het oor die onafhanklike paneelverslag, sonder om die voorsitter te versoek om parlementslede in te lig. Hierdie presedent is aangehaal om die ANC se argumente oor die noodsaaklikheid van die paneelskrywers se inligting teë te werk. Die komitee het uiteindelik gestem om die ANC se posisie oor die inligting van die paneelouteurs te troef.
Regsgeskil oor getuienis en verslae
Parlementslede sal volgende week parlementêre regsadvies bespreek oor die vraag of die president verplig kan word om te getuig en of ’n nadelige afleiding gemaak kan word indien hy verkies om dit nie te doen nie. Hierdie is 'n kritieke punt wat die verloop van die impeachement-proses wesenlik kan beïnvloed. Die Artikel 89-paneelverslag is na parlementslede verwys ná die Konstitusionele Hofuitspraak in Mei 2026. Hierdie uitspraak het die mosie van wantroue-verrigtinge laat herleef wat die ANC-lede in die parlement in Desember 2022 afgestem het. Die hof se beslissing het dus 'n nuwe lewe gegee aan 'n proses wat voorheen deur die regerende party se meerderheid beëindig is.
President Ramaphosa se hersiening van die Artikel 89 onafhanklike paneelverslag is geskeduleer vir drie dae vroeg in September 2026 in die Wes-Kaapse hooggeregshof. Hierdie hersieningsaansoek is 'n sleutelkomponent van die president se regstrategie om die bevindinge van die paneel aan te veg. ’n Interdik van 24 Julie verhoed die parlementêre mosie van wantroue-komitee om "openbare mosie van wantroue-verhore" te hou totdat "die hersieningsaansoek afgehandel is". Regter Matthew Francis het egter die interdik-aansoek van die hand gewys, waarna die mosie van wantroue-komitee oor die appèl teen die interdik gestem het. Hierdie stemmingsproses het die kompleksiteit van die regsprosedures rondom die impeachement-verrigtinge verder beklemtoon.
Lang pad na Konstitusionele Hof
Regter Diane Davis het aangevoer dat "'n vertraging van 'n paar maande" skaars ernstige skade aan die skeiding van magte meegebring het. Sy het verder gesê dat die integriteit van die parlementêre proses nie onherstelbaar benadeel sou word deur 'n kort uitstel nie. In regter Davis se ergste scenario sou die vervolgingskomitee voortgaan met sy verhoor ná Februarie 2027. Die president het self reeds in hofstukke aangedui dat hy "'n verdere opskorting hangende appèlle mag aanvra". Dit dui op 'n langdurige regstryd wat moontlik verskeie appèlvlakke sal deurloop. Die hersieningsaak oor die Phala Phala Artikel 89 onafhanklike paneelverslag is bestem om in die Konstitusionele Hof te eindig, wat die hoogste regspresedent in die land sal stel.
Die African Transformation Movement (ATM), EFF, MK-party en United Africans Transformation (UAT) versoek direkte toegang tot die Konstitusionele Hof om teen die interdik te appelleer. Hierdie partye streef daarna om die regsproses te versnel en die impeachement-verrigtinge so gou as moontlik te hervat. Die waarskynlike reeks appèlle na die Konstitusionele Hof oor die presidensiële vervolging in die Phala Phala-gelddiefstalsaak kan twee jaar, of meer, duur. Hierdie tydlyn skep 'n beduidende onsekerheid oor die politieke toekoms van die president. Teen laat 2028 sou Ramaphosa in die finale maande van sy tweede, en grondwetlik finale, termyn wees, indien hy ná Desember 2027 in die Uniegebou bly. Sodra Ramaphosa ná die 2029-verkiesing uit die amp is, is vervolgingsverrigtinge nie meer van toepassing nie, wat die dringendheid van die huidige regsprosesse vir die opposisiepartye verhoog. Die moontlikheid van 'n langdurige regstryd kan dus uiteindelik die relevansie van die impeachement-proses ondermyn, afhangende van die tydsberekening van die verkiesing.
