Die moontlike misbruik van intelligensiehulpbronne teen joernaliste het in Januarie 2021 onder die soeklig gekom toe Daily Maverick 'n verslag deur Marianne Thamm gepubliseer het. Dié verslag het gehandel oor 'n beweerde bedrogondersoek binne die SAPS, wat na bewering R200-miljoen se persoonlike beskermende toerusting (PPE) betrek het.
In reaksie op Thamm se verslag het 'n kollega van generaal Feroz Khan glo die opmerking gemaak: "Counter needs to be activated on this journo." Hierdie bewering dui op 'n potensiële poging om intelligensiemetodes teen 'n ondersoekende joernalis in te span, wat ernstige vrae laat ontstaan oor die beskerming van persvryheid en die onafhanklikheid van joernalistiek in Suid-Afrika.
Die WhatsApp-uitruil en die implikasies
Die ondersoek deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPS) het gefokus op twee offisiere wat opdrag gekry het om die destydse hoof van Misdaadintelligensie, Peter Jacobs, te ondersoek. Hierdie interne ondersoek het die kern gevorm van die kontroversie en die daaropvolgende beskuldigings van misbruik van staatsbronne. Dit het ook die agtergrond geskep waarteen die beweerde bedreiging teen die joernalis uitgespreek is, wat die kwessie van moontlike intimidasie onderstreep.
Die WhatsApp-uitruil, wat meer as vier jaar ná die voorval in die kommissie se rekord gelees is, werp lig op die interne reaksie binne die SAPS op Marianne Thamm se beriggewing. Die lang tydsverloop tussen die voorval en die openbaarmaking daarvan in die kommissie, beklemtoon die erns en die voortgesette relevansie van die bewerings van teiken van joernaliste. Dit het die debat oor persvryheid en die beskerming van bronne verder aangewakker.
Die huisbraak en die ondersoek
Op die aand van 13 Maart 2021 het onbekende individue by Marianne Thamm se huis in Kaapstad ingebreek. Gedurende hierdie inbraak is twee skootrekenaars, 'n iPad en juweliersware uit haar woning gesteel. Die voorval het plaasgevind slegs weke nadat die beweerde WhatsApp-kommunikasie, waarin melding gemaak is van die "aktivering van teenmaatreëls" teen haar, aan die lig gekom het. Hierdie inbraak het dus bykomende kommer gewek oor die veiligheid van joernaliste wat sensitiewe ondersoeke doen, veral in die lig van die vroeëre dreigemente teen haar persoon. Die aard van die gesteelde items, wat intellektuele eiendom en werkstoerusting insluit, het vrae laat ontstaan oor die moontlike motief agter die inbraak.
Die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPS) het die saak van die inbraak by Thamm se huis in die Wes-Kaap effektief gesluit. Hierdie besluit om die ondersoek te staak, ondanks die sensitiewe aard van Thamm se beriggewing en die konteks van die beweerde bedreigings teen haar, het kritiek uitgelok. Die gebrek aan 'n deeglike of deurlopende ondersoek na so 'n verdagte inbraak by 'n ondersoekende joernalis dra by tot die persepsie dat sulke voorvalle nie met die nodige erns hanteer word nie, wat die kwessie van joernalistieke beskerming verder kompliseer.
Die Madlanga-kommissie se rol
WhatsApp-boodskappe, wat by die Madlanga-kommissie voorgelê is, toon dat 'n kollega op 17 Januarie 2021 'n skakel na die Daily Maverick-artikel aan generaal Feroz Khan, destyds 'n Misdaadintelligensie-afdelingskommissaris, gestuur het. Hierdie onthulling is deel van die bewyse wat die kommissie ontleed in sy ondersoek na die beweerde misbruik van intelligensiehulpbronne. Dit lig die onmiddellike interne reaksie binne die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPS) op die beriggewing oor die beweerde bedrogondersoek uit.
Die Madlanga-kommissie is belas met die taak om te bepaal wat hierdie en ander bewyse wel bewys, en wat dit nie doen nie. Dit sluit in die beoordeling van die implikasies van sulke kommunikasie in die konteks van die breër bewerings oor intelligensie-ingryping teen joernaliste. Die kommissie se bevindinge sal deurslaggewend wees vir die begrip van die omvang van die beweerde veldtog teen Marianne Thamm en die algemene stand van persvryheid in Suid-Afrika.
Bedreiging vir grondwetlike regte
Generaal Feroz Khan het na bewering bykomend geantwoord dat “this journalist is a good friend of Jacobs” en “and Vearey”, wat op ‘n moontlike poging dui om die joernalis se geloofwaardigheid te ondermyn deur haar met spesifieke persone te assosieer. Hierdie bewering is deel van die getuienis wat dui op ’n groter poging om ondersoekende joernaliste te teiken.
Daily Maverick, die onafhanklike nuusorganisasie waarvoor Marianne Thamm werk, word gedeeltelik ondersteun deur die vrywillige maandelikse of jaarlikse finansiële bydraes van 32 000 lesers. Hierdie ondersteuningsmodel beklemtoon die belangrikheid van onafhanklike joernalistiek en die gemeenskap se rol in die handhawing van persvryheid teen moontlike staatsinmenging.
