Die President van die Republiek van Suid-Afrika het op 10 Oktober 2024 'n aansoek op 'n ex parte-basis by die Konstitusionele Hof ingedien. Hierdie aansoek handel oor voorgestelde wysigings aan die Kopieregwet en die Wet op die Beskerming van Uitvoerders. Die President se aansoek bevraagteken spesifiek die grondwetlikheid van sekere bepalings in die Kopieregwysigingswetsontwerp (CAB) en die Wysigingswetsontwerp op die Beskerming van Uitvoerders (PPAB). Hierdie stap van die President is 'n seldsame, maar beduidende, ingryping in die wetgewende proses, wat die erns van die kommer oor die voorgestelde wetgewing onderstreep. Die hofsaak is geïdentifiseer as CCT 306/24 [2026] ZACC 26 en sal 'n beduidende impak hê op die toekoms van intellektuele eiendom in Suid-Afrika. Die besluit om die hoogste hof in die land te nader, dui op die diepgaande regskwessies wat hier ter sprake is, en die noodsaaklikheid om 'n definitiewe uitspraak oor die grondwetlikheid van die wetsontwerpe te verkry.
Agtergrond tot die Wetsontwerpe
Die Kopieregwysigingswetsontwerp (CAB) en die Wysigingswetsontwerp op die Beskerming van Uitvoerders (PPAB) is op 27 Julie 2015 vir openbare kommentaar gepubliseer. Hierdie stap was die aanvang van 'n lang wetgewende proses wat nou kulmineer in 'n Konstitusionele Hof-aansoek. Die aanvanklike publikasie het 'n breë spektrum van belanghebbendes die geleentheid gebied om insette te lewer oor die voorgestelde veranderinge, wat reeds toe dui op die potensiële omvang van die impak daarvan.
Die CAB se oogmerk is om voorsiening te maak vir verdere beperkings en uitsonderings ten opsigte van die reproduksie van kopieregwerke. Dit poog ook om toegang tot kopieregwerke vir persone met gestremdhede te vergemaklik, wat 'n beduidende verandering in die huidige kopieregstelsel sou meebring. Hierdie wysigings is daarop gemik om 'n balans te vind tussen die regte van kopiereghouers en die publieke belang, veral ten opsigte van onderwys, navorsing en die insluiting van gestremde individue. Die wetsontwerp sou onder meer 'n nuwe raamwerk skep vir billike gebruik ('fair use') en billike hantering ('fair dealing'), wat 'n radikale afwyking van die bestaande wetgewing sou wees.
Terselfdertyd is die PPAB daarop gerig om die beperkings op die gebruik van uitvoerings te verbreed. Dit sou implikasies hê vir kunstenaars en ander uitvoerders deur die omvang van hul regte uit te brei en moontlik nuwe uitdagings vir gebruikers van sulke uitvoerings te skep. Die doel is om uitvoerders beter te beskerm in die digitale era, waar hul werk maklik gereproduseer en versprei kan word sonder voldoende vergoeding of erkenning. Dit sou 'n versterking van intellektuele eiendomsregte vir musikante, akteurs en ander kunstenaars teweegbring, wat 'n beduidende verskuiwing in die bedryf sou veroorsaak.
Beide wetsontwerpe is op 16 Mei 2017 in die Nasionale Vergadering ter tafel gelê en is uiteindelik in Maart 2019 deur die Parlement aanvaar. Die Parlementslede het na uitgebreide debat en oorweging die wetsontwerpe goedgekeur, wat die weg gebaan het vir presidensiële bekragtiging. Dit is hierdie goedgekeurde weergawes wat nou onder die loep van die Konstitusionele Hof kom, nadat die President sy kommer oor hul grondwetlikheid uitgespreek het.
President se Besware en Redes
Die President het in Junie 2020 die betrokke Wetsontwerpe na die Parlement terugverwys vir heroorweging. Hy het prosedurele besware geopper oor die korrekte "etikettering" van die wetsontwerpe, asook oor die openbaredeelnameproses wat gevolg is. Die "etikettering" van 'n wetsontwerp verwys na die korrekte klassifikasie daarvan ingevolge artikel 75 of 76 van die Grondwet, wat bepaal watter parlementêre proses gevolg moet word. 'n Onkorrekte etikettering kan die hele wetgewende proses ongeldig maak. Die President se kommer oor die openbare deelnameproses het gespruit uit bewerings dat sekere belangrike wysigings nie voldoende aan die publiek voorgelê is vir kommentaar nie, wat 'n skending van die beginsels van deursigtigheid en openbare betrokkenheid sou wees.
Besware is ook geopper oor artikel 6A(7), 7A(7) en 8A(5) van die Kopieregwysigingswetsontwerp (CAB), aangesien hierdie bepalings moontlik arbitrêre en terugwerkende ontneming van eiendom kon meebring. Hierdie spesifieke artikels raak die kern van eiendomsregte en die beskerming daarvan, wat 'n fundamentele beginsel in die Suid-Afrikaanse Grondwet is. Die moontlikheid dat die wetsontwerp eiendom op 'n arbitrêre wyse sou kon onteien, het die President diep bekommerd gemaak. Die President het verder kommer uitgespreek dat wysigings aan artikel 12A, wat oor billike gebruik handel, nie vir openbare kommentaar beskikbaar gestel is nie. Hierdie artikel is van kritieke belang vir die balans tussen kopieregbeskerming en toegang tot inligting, en die gebrek aan openbare insette hieroor is as 'n ernstige tekortkoming beskou.
’n Verdere punt van kommer vir die President was die delegering van wetgewende mag aan die Minister van Handel en Nywerheid. In sy skrywe het die President beweer dat artikels 6A(7)(b), 7A(7)(b) en 8A(5)(b) ongrondwetlik aansienlike diskresionêre wetgewende bevoegdhede aan die Minister verleen. Hierdie delegering van mag word as 'n skending van die beginsel van die skeiding van magte beskou, aangesien dit die uitvoerende gesag in staat sou stel om wette te maak wat normaalweg die prerogatief van die wetgewende gesag is. So 'n breë delegering kan lei tot 'n gebrek aan parlementêre toesig en moontlike magsmisbruik.
Die President het ook besware gehad oor artikels 12A-D, 19B en 19C. Hierdie besware is gebaseer op die risiko dat die artikels ’n arbitrêre ontneming van eiendom kan inhou en sodoende die reg op vryheid van handel, beroep en professie kan skend. Hierdie regte is verskans in die Grondwet en is noodsaaklik vir 'n funksionerende ekonomie en die beskerming van individuele vryhede. Die voorgestelde wysigings, indien dit ongrondwetlik bevind word, sou die vermoë van individue en besighede om hul intellektuele eiendom te benut, ernstig in gedrang bring.
Die Hofsaak en Moontlike Implikasies
Die Konstitusionele Hof se uitspraak in die saak, geïdentifiseer as CCT 306/24 [2026] ZACC 26, word op 26 Junie 2026 verwag. Hierdie beslissing sal verreikende implikasies hê vir die intellektuele eiendomsregte landwyd, veral vir kunstenaars, outeurs, uitgewers en die breër kreatiewe bedryf. Die uitspraak sal nie net die toekoms van die Kopieregwetgewing bepaal nie, maar ook 'n presedent skep vir die wyse waarop wetgewing in Suid-Afrika gehanteer word, veral met betrekking tot grondwetlike uitdagings.
Sou die Hof die President se besware handhaaf, kan dit beteken dat die Wysigingswetsontwerpe óf na die Parlement teruggestuur word vir verdere wysigings óf dat sekere bepalings ongrondwetlik verklaar word. Dit sal dan die langdurige wetgewende proses verder verleng, moontlik met jare. 'n Terugverwysing na die Parlement sal vereis dat die wetgewers die geïdentifiseerde grondwetlike gebreke regstel, wat 'n nuwe ronde van openbare kommentaar en parlementêre debat kan behels. Indien die Hof sekere bepalings bloot ongrondwetlik verklaar, sal daardie dele van die wetsontwerpe onmiddellik ongeldig wees, wat 'n aansienlike impak op die beoogde hervormings kan hê. Die uitkoms sal ook die balans tussen die regte van kopiereghouers en die publiek se toegang tot inligting en kreatiewe werke wesenlik beïnvloed, en moontlik nuwe standaarde stel vir die wetgewende prosedures rakende sulke komplekse wetgewing. Die beslissing sal dus 'n deurslaggewende rol speel in die vorming van Suid-Afrika se intellektuele eiendomslandskap vir die jare wat voorlê.
