Die Development Bank of Southern Africa (DBSA) se hoofekonoom en groephoof, Zeph Nhleko, argumenteer in hierdie opinieartikel dat infrastruktuurinvestering die grondslag vir ekonomiese groei in Suid-Afrika vorm. Hierdie artikel, geskryf deur Nhleko self, fokus op die kritieke verband tussen belegging in infrastruktuur en die land se ekonomiese welvaart. Nhleko beklemtoon dat die land se werkloosheidskoers die grootste uitdaging is, wat armoede, ongelykheid en sosiale onstabiliteit direk voed. Hy stel dit onomwonde dat Suid-Afrika 'n beduidende uitdaging van lae investering en lae ekonomiese groei (LI-LG) in die gesig staar, 'n toestand wat die land se vermoë om sy volle potensiaal te bereik, belemmer. Nhleko sê: "Unemployment, in my book, is the single biggest challenge we face today – it feeds into the levels of extreme poverty, inequality, and social instability."
Nhleko stel voor dat belegging in produktiewe sektore soos landbou, mynbou en vervaardiging, hetsy deur openbare infrastruktuurprojekte, private kapitaalbeleggings, of gemengde finansieringsmeganismes, noodsaaklik is. Hy verduidelik: "When capital is invested in productive sectors such as agriculture, mining, manufacturing, construction – that is, the real economy, not financial sector investment – whether through public infrastructure projects, private fixed capital investments, or blended finance mechanisms that involves both the public and the private sectors, it enhances the economy’s output capabilities, boosts demand across supply chains and generates both direct and indirect employment through the multiplier effect." Hierdie tipe belegging is nie net 'n manier om ekonomiese aktiwiteit te stimuleer nie, maar dit is 'n fundamentele vereiste vir volhoubare ontwikkeling. Nhleko voeg by dat “South Africa’s long-term investment performance and economic growth have been subdued,” en hy merk op: “If low growth is the symptom, underinvestment is the disease.” Hy glo vas dat “Infrastructure investment should be the starting point,” want, soos hy dit stel, “No nation on the face of the earth has ever prospered without adequate and functional infrastructure – it is just not possible.” Vir hom is “Infrastructure is a backbone to the economy.”
Die Groei- en Investeringsuitdaging
Belegging in produktiewe sektore soos landbou, mynbou, vervaardiging en konstruksie verbeter die ekonomie se uitsetvermoëns, stimuleer vraag oor voorsieningskettings heen, en skep direkte sowel as indirekte indiensneming. Hierdie proses is van kardinale belang vir enige land wat volhoubare ekonomiese vooruitgang nastreef. Nietemin is beleggingsgroei in Suid-Afrika aansienlik laer as die 30%-ambisie wat in die Nasionale Ontwikkelingsplan gestel is. Dit is 'n kommerwekkende tendens wat die land se langtermyn-groeivooruitsigte in gevaar stel. Belegging het andersins rondom die 15%-kerf van die bruto binnelandse produk gebly, 'n syfer wat ver onder die vereiste vlakke vir betekenisvolle ekonomiese transformasie is. Die onvermoë om hierdie teiken te bereik, dui op die diepliggende struikelblokke wat die land tans ervaar.
Die land se ekonomiese groei het tussen 1994 en 2007 gemiddeld ongeveer 3.7% beloop. Dit was 'n tydperk van relatiewe optimisme en vooruitgang na die oorgang na demokrasie. Hierdie groei het egter drasties verlangsaam tot ongeveer 1.6% van 2008 tot 2019, 'n tydperk wat gekenmerk is deur globale ekonomiese krisisse en toenemende plaaslike uitdagings. Sedert 2020 het ekonomiese groei selfs verder gedaal en gemiddeld 'n skamele 0.5% beloop. Hierdie kwynende groeisyfers is 'n duidelike aanduiding van die erns van Suid-Afrika se LI-LG-uitdaging. Volgehoue swak sakevertroue, wat grootliks sedert 2008 onder 50 punte gebly het, het gelei tot 'n inkrimping in investering. Die gebrek aan vertroue onder beleggers, beide plaaslik en internasionaal, is 'n wesenlike faktor wat die ekonomie se vermoë om te groei, belemmer. Dit skep 'n bose kringloop waar lae vertroue lei tot lae belegging, wat weer lei tot lae groei en verdere afname in vertroue.
'n Vierde belangrike oorsaak vir swak ekonomiese prestasie is die wanpas tussen vaardighede en die arbeidsmark. Hierdie strukturele probleem beteken dat, selfs al is daar werksgeleenthede, die beskikbare arbeidsmag nie die nodige vaardighede besit om dit te vul nie. Meer as 11.5 miljoen mense is bekwaam en gewillig om te werk, maar kan geen poste vind nie. Hierdie massiewe werkloosheidsyfer is nie net 'n ekonomiese probleem nie, maar ook 'n maatskaplike krisis wat armoede en ongelykheid vererger. Om werkloosheid te stabiliseer, benodig Suid-Afrika volgehoue groei ver bo 4%. Die huidige ekonomiese toestand beteken dat meer as 66% van die bevolking steeds onder die boonste armoedegrens leef. Hierdie syfer onderstreep die dringende noodsaaklikheid vir ingrypende ekonomiese hervormings en 'n volgehoue poging om groei te stimuleer en werksgeleenthede te skep. Die huidige trajek is onvolhoubaar en vereis 'n drastiese koersaanpassing.
Oorsake van Lae Groei
Verskeie faktore dra by tot die lae belegging en gevolglike lae ekonomiese groei in Suid-Afrika. Hierdie faktore sluit energietekorte, knelpunte in voorsieningskettings en beleidsonsekerheid in. Die voortslepende energiekrisis, wat gekenmerk word deur gereelde beurtkrag, ontwrig produksie en verhoog bedryfskoste vir ondernemings, wat beleggers afskrik en bestaande bedrywe se kapasiteit beperk. Die onbetroubare kragvoorsiening het 'n direkte negatiewe impak op produktiwiteit en winsgewendheid, wat dit vir maatskappye moeilik maak om te beplan en uit te brei. Dit het ook 'n kettingreaksie deur die hele ekonomie, wat klein besighede en groot nywerhede ewe veel raak.
Verswak knelpunte in voorsieningskettings, insluitend probleme met logistiek en vervoerinfrastruktuur, die land se vermoë om goedere doeltreffend te produseer en te versprei. Die gebrek aan voldoende en goed-onderhoude paaie, spoorweë en hawens veroorsaak vertragings en verhoog die koste van besigheid, wat Suid-Afrika se mededingendheid in die globale mark ondermyn. Hierdie operasionele uitdagings verhoog onsekerheid en verminder die aantreklikheid van Suid-Afrika as 'n beleggingsbestemming. Beleggers soek stabiliteit en doeltreffendheid, en wanneer dit ontbreek, is hulle geneig om elders te kyk. Beleidsonsekerheid speel ook 'n beduidende rol, aangesien onvoorspelbare regeringsbesluite en 'n gebrek aan duidelikheid oor toekomstige ekonomiese rigting beleggers huiwerig maak om langtermynverbintenisse aan te gaan. Hierdie onsekerheid skep 'n omgewing waar risiko's moeilik is om te kwantifiseer, wat lei tot 'n afname in kapitaalbesteding.
'n Navorsingsverslag van die Development Bank of Southern Africa (DBSA) toon dat die ekonomiese veerkragtigheid van die land sedert 2017 gaandeweg afgeneem het. Volgens hierdie verslag het die ekonomie teen ongeveer 2023 'n hoërisikogebied betree, wat die kwesbaarheid daarvan verder beklemtoon. Hierdie afname in veerkragtigheid dui op 'n verswakking in die ekonomie se vermoë om eksterne skokke te absorbeer en daarvan te herstel, wat direk bydra tot die lae groeikoers en die uitdagings wat Suid-Afrika in die gesig staar. Die kombinasie van hierdie faktore skep 'n moeilike omgewing vir ekonomiese uitbreiding en die aantrek van broodnodige beleggings. Die gebrek aan veerkragtigheid beteken dat die ekonomie meer kwesbaar is vir skokke soos globale resessies, kommoditeitsprysskommelings en plaaslike politieke onstabiliteit, wat die pad na herstel nog moeiliker maak.
Infrastruktuur as Groeimotor
Die beste beleggingsprestasie sedert 1994, wat bo 21% van die bruto binnelandse produk (BBP) was, is behaal tydens die voorbereiding vir die 2010 Wêreldbeker. Hierdie historiese voorbeeld dien as 'n kragtige bewys van die potensiaal van grootskaalse infrastruktuurinvestering om ekonomiese aktiwiteit te stimuleer. Investering in infrastruktuur skep 'n onmiddellike fiskale vermenigvuldiger, verwyder produksiebeperkings, trek private kapitaal aan, skep poste, en verlaag die koste om sake te doen. Dit is 'n multifasettige benadering wat verskeie ekonomiese voordele oplewer. Harde infrastruktuur is die kategorie wat die grootste vermoë het om poste op skaal te genereer, wat 'n direkte impak op die werkloosheidskrisis kan hê.
Die 2025 Mediumtermyn Begrotingsbeleidsverklaring en die 2026 Nasionale Begroting beklemtoon 'n infrastruktuur-gedrewe groeistrategie. Hierdie beleidsrigtings is 'n erkenning van die sentrale rol wat infrastruktuur speel in die land se ekonomiese herlewing. Navorsing deur die Development Bank of Southern Africa (DBSA) skat dat 'n infrastruktuurbeleggingsbehoefte van byna R13.4-triljoen oor die volgende dekade of twee bestaan, versprei oor die Energie-, Vervoer-, IKT-, Water- en sanitasie-, en Onderwyssektore. Hierdie astronomiese syfer onderstreep die omvang van die agterstand en die dringendheid van die situasie. Ongeveer 76% van hierdie R13.4-triljoen infrastruktuurbehoefte is vir onderhoudsfondse, wat daarop dui dat die bestaande infrastruktuur nie net uitgebrei moet word nie, maar ook deeglik in stand gehou moet word om optimale funksionering te verseker. Die verwaarlosing van onderhoud lei tot voortydige agteruitgang en verhoog uiteindelik die totale koste van infrastruktuurverskaffing.
Landgenote met 'n soortgelyke inkomstevlak belê byna 33% van hul BBP in infrastruktuur, terwyl Suid-Afrika slegs die helfte daarvan belê. Hierdie vergelyking plaas Suid-Afrika se beleggingsyfers in 'n skerp lig en wys hoe ver die land agter is in terme van sy eweknieë. Suid-Afrika se huidige Bruto Vaste Kapitaalvorming (BVKV) van sowat R1.1-triljoen per jaar moet verhoog word na ongeveer R1.6-triljoen tot R1.7-triljoen per jaar om aan die land se behoeftes te voldoen en volhoubare groei te verseker. Hierdie verhoging is noodsaaklik om die infrastruktuurtekort aan te spreek en die ekonomie op 'n hoër groeipad te plaas.
Vaste beleggingskategorieë bestaan uit navorsing en innovasie (10%), toerusting en masjinerie (53%), en harde infrastruktuur (37%). Hierdie verdeling dui op die relatiewe klein aandeel wat aan harde infrastruktuur toegewys word, ten spyte van die bekende voordele daarvan vir ekonomiese groei en werkskepping. Dit is 'n wanbalans wat reggestel moet word as Suid-Afrika sy ekonomiese doelwitte wil bereik. Die verhoogde fokus op infrastruktuurbelegging is dus 'n kritieke stap om die land se ekonomiese potensiaal te ontsluit en volhoubare groei te bevorder. Dit is 'n strategiese belegging in die toekoms van die land.
Die Pad Vorentoe
Suid-Afrika staan voor 'n beduidende uitdaging van lae investering en gepaardgaande lae ekonomiese groei, 'n situasie wat die land se ontwikkelingspotensiaal belemmer. Hierdie probleem is diep gewortel en beïnvloed diverse sektore van die ekonomie, van landbou tot vervaardiging en dienste. Die LI-LG-uitdaging is nie net 'n kwessie van ekonomiese syfers nie, maar dit het 'n direkte impak op die lewenskwaliteit van miljoene Suid-Afrikaners.
Hoë vlakke van infrastruktuurtekorte word geïdentifiseer as 'n primêre oorsaak vir hierdie lae groeikoers. Onvoldoende en verswakte infrastruktuur, soos paaie, spoorlyne, energienetwerke en waterstelsels, skep knelpunte wat die doeltreffendheid van produksie en verspreiding ondermyn, ondernemings se bedryfskoste verhoog en sodoende beleggings ontmoedig. Sonder robuuste infrastruktuur kan die ekonomie nie sy volle kapasiteit bereik nie. Die gebrek aan betroubare infrastruktuur maak dit moeilik vir besighede om te floreer, en dit belemmer die skepping van nuwe werksgeleenthede.
Infrastruktuur dien egter ook as 'n produksiefaktor wat noodsaaklik is vir ekonomiese vooruitgang. Dit fasiliteer voorsieningskettings deur die vloei van goedere en dienste te verseker, moedig private sektor deelname aan deur 'n stabiele en voorspelbare omgewing te skep, en verbeter openbare gesondheids- en opvoedkundige uitkomste direk deur toegang tot noodsaaklike dienste te verskaf. Dit is duidelik dat investering in hierdie gebied 'n direkte impak op die land se welvaart sal hê. Deur te belê in infrastruktuur, belê Suid-Afrika nie net in beton en staal nie, maar ook in die toekoms van sy mense, hul gesondheid, hul opvoeding en hul vermoë om deel te neem aan 'n groeiende ekonomie. Hierdie beleggings is die sleutel tot die ontsluiting van Suid-Afrika se volle ekonomiese potensiaal en die skep van 'n meer welvarende en stabiele toekoms vir almal.
