Kaapstad se burgemeester, Geordin Hill-Lewis, het planne aangekondig om Suid-Afrika se eerste metropolisie-speurdersdiens te stig sou hy in November herverkies word, as deel van die stad se poging om die stygende misdaadsyfers en 'n gebrek aan ondersoeke deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPS) teen te werk. Hill-Lewis het gesê: "Ek wil dit duidelik sê: die tragedie wat hier gebeur het, was nie onvermydelik nie. Dit was nie slegte geluk nie. Ons moet nooit, ooit aanvaar dat dit ‘net is hoe dinge is’ op die Kaapse Vlakte nie." Hy het bygevoeg: "Dit is die gevolg van 'n polisiediens wat nie genoeg speurders het om die misdade wat teen u gepleeg word, te ondersoek nie."
Die burgemeester het aangedui dat hy al met drie verskillende Polisielede gewerk het en elke keer dieselfde versoek gerig het: "gee Kaapstad se metropolisie ondersoekbevoegdhede sodat ons SAPS kan help om gewelddadige misdade te ondersoek, en seker te maak ons kry wel skuldigbevindings." Volgens Hill-Lewis is die nasionale regering "nie ernstig oor die wen van die oorlog teen misdaad nie. Ons is ernstig." Hy het verder gesê: "Met u ondersteuning in November, sal ons Suid-Afrika se eerste metropolisie-speurdersdiens bou." Die plan behels die werwing, opleiding en ontplooiing van toegewyde metropolisie-ondersoekers om op bendegeweld-, vuurwapen- en dwelmverwante sake te fokus. "Dit is nie 'n loodsprojek nie. Dit is nie 'n belofte vir 'n verre toekoms nie. Ons begin dit doen die dag na hierdie verkiesing op 5 November," het hy bevestig. Hy verwag teenstand: "Hulle sal sê polisiëring is 'n nasionale bevoegdheid. Hulle sal sê die stad het geen besigheid om 'n speurvermoë te bou nie." Hill-Lewis se reaksie hierop is dat "ons nie langer sal wag dat SAPS sy werk begin doen nie. Want jare lank het hierdie stad formeel en herhaaldelik gevra vir die mag om SAPS te help om hierdie gaping te oorbrug." Hy het ook gedreig: "As ons moet, sal ons hof toe gaan om die kwessie af te dwing – want die samewerkingsooreenkoms tussen hierdie stad en SAPS is in goeie trou onderteken, en dit is tyd dat SAPS en die nasionale regering daaraan gehou word." Hy beoog "met u ondersteuning, 'n speurdersdiens wat misdaad ondersoek, en 'n stryd vir die mag om dit te doen sodat elke misdaad ondersoek word en elke misdadiger weet hulle sal nie daarmee wegkom nie."
Misdaad en onopgeloste sake
Die voorgestelde eenheid sal toegewyde Metropolisie-ondersoekers werf, oplei en ontplooi om op bendegeweld, vuurwapens en dwelmverwante misdade te fokus. Die Kaapstadse Metropolisie sou dan spesifiek hierdie tipe sake hanteer, wat tans groot uitdagings vir die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPS) inhou. Die fokus op hierdie spesifieke misdaadgebiede spruit uit die hoë voorkoms daarvan in die metropool en die skadelike impak wat dit op gemeenskappe het.
Die dringendheid van so 'n diens word onderstreep deur tragiese insidente soos die moorde in Zandkloofstraat, Delft, drie maande gelede. In hierdie voorval, wat wyd opslae gemaak het, is vier mense, insluitend 'n 13-jarige seun, in die straat doodgeskiet. Hierdie tipe gewelddadige misdade bly dikwels onopgelos, wat bydra tot 'n gevoel van straffeloosheid en vrees onder inwoners.
Drie maande na die gruwelike moorde in Zandkloofstraat, Delft, is geen inhegtenisnemings nog in die saak gemaak nie. Hierdie gebrek aan vordering in ernstige misdaadsake dra by tot die persepsie dat die bestaande polisiestrukture nie voldoende toegerus is om misdaad effektief te bekamp en te ondersoek nie. Dit is presies die vakuum wat die stad se leierskap met die nuwe speurdersdiens wil vul.
Metropolisie-beamptes konfiskeer reeds jaarliks meer as 400 onwettige vuurwapens. Hierdie statistiek dui op die omvang van die vuurwapenprobleem in die stad en die aktiewe rol wat die Metropolisie reeds speel in die bekamping daarvan. Die uitbreiding van hul bevoegdhede om ook die gepaardgaande misdade soos bendegeweld en dwelmhandel te ondersoek, word gesien as 'n logiese volgende stap om 'n meer omvattende benadering tot misdaadbestryding te verseker.
Die polisiediens se uitdagings
Die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPS) in Kaapstad ondervind aansienlike uitdagings wat die effektiewe ondersoek van misdade bemoeilik. Daar is tans byna 200 vakante speurderposte by Kaapstadse polisiestasies. Hierdie tekort aan ervare speurders skep 'n beduidende gaping in die vermoë om misdade deeglik op te volg en sodoende die hoë misdaadsyfers in die metropool te takel. Die stad se leierskap voel dat hierdie situasie die noodsaaklikheid van 'n alternatiewe ondersoekvermoë beklemtoon.
Verder word die doeltreffendheid van bestaande strukture bevraagteken wanneer dit kom by die hantering van spesifieke misdaadtipes. Slegs 5% van vuurwapensake wat aan SAPS oorhandig word, lei tot 'n skuldigbevinding. Dit dui op 'n beduidende probleem in die ketting van geregtigheid, van ondersoek tot vervolging, wat veroorsaak dat misdadigers dikwels ongestraf bly. Sulke statistieke versterk die stad se argument vir die instelling van 'n eie speurdersdiens wat spesifiek op hierdie hoë-impak misdade kan fokus.
Die ondersoek van kriminele oortredings bly egter 'n funksie van SAPS kragtens die landswetgewing. Die stad erken hierdie bevoegdheidsverdeling, maar dring daarop aan dat die huidige situasie 'n "polisievakuum" skep wat die veiligheid van inwoners bedreig. Die voorgestelde metropolisie-speurdersdiens is dus 'n poging om hierdie gaping te vul en te verseker dat misdade wel ondersoek word, selfs al is dit buite die tradisionele raamwerk van die nasionale polisie.
Stad se rol en wetlike raamwerk
Burgemeester Geordin Hill-Lewis het herhaaldelik gepleit vir die oordrag van polisiëringsbevoegdhede na bekwame metropolisiedienste, met die argument dat munisipaliteite toegelaat moet word om die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPS) met ondersoeke by te staan. Volgens die Stad Kaapstad is die hoofdoelwit met uitgebreide polisiëringsbevoegdhede vir kriminele ondersoek "om vervolgingsgereed dossier op te bou om meer skuldigbevindings te verkry, veral vir bende-, vuurwapen- en dwelmmisdaad."
Seksie 64E van die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPS) Wet 68 van 1995 spesifiseer die funksies van munisipale polisiedienste. Die Stad Kaapstad meen dat "minimale verandering aan die huidige wetlike raamwerk is nodig – met die nodige wil kan bevoegdhede vir munisipale polisie binne maande uitgebrei word."
Die Stad Kaapstad het reeds sy Metropolisie gedurende Hill-Lewis se termyn met meer as 1 300 beamptes uitgebrei. Die Stad se Veiligheid en Sekuriteit Ondersoekeenheid (SSIU) ondersoek tans sake wat onder meer vuurwapen-, dwelm- en metaaldiefstalverwante misdade insluit, asook aanvalle op Stad se frontlinie-werkers, vandalisme en diefstal van openbare infrastruktuur, bende-aktiwiteit in Stad se bekostigbare huureenhede, en interne ondersoeke binne die Veiligheid en Sekuriteit direktoraat.
Die Stad Kaapstad beklemtoon: "Belangrik is dat die Stad nie poog om SAPS te vervang of mee te ding nie, maar eerder dat ons beamptes uitgebreide bevoegdhede moet hê om saam met SAPS en die Nasionale Vervolgingsgesag (NPA) te werk om vervolgingsgereed saakdossiers op te stel en meer skuldigbevindings vir spesifieke misdade te lewer, veral bende-, vuurwapen- en dwelmmisdaad."
Hill-Lewis se visie en implikasies
Die Stad Kaapstad is van mening dat "minimale verandering aan die huidige wetlike raamwerk is nodig – met die nodige wil kan bevoegdhede vir munisipale polisie binne maande uitgebrei word" om munisipale polisie in staat te stel om addisionele ondersoekverantwoordelikhede op te neem. Hierdie standpunt vorm die grondslag van burgemeester Geordin Hill-Lewis se plan vir 'n metropolisie-speurdersdiens. Volgens die Stad kan die proses vinnig afgehandel word as daar politieke wil is.
Die huidige wetlike raamwerk bied egter 'n uitdaging. Die ondersoek van kriminele oortredings en speurfunksies word tans nie gelys onder die funksies van munisipale polisiedienste kragtens die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPS) Wet nie. Dit beteken dat 'n wysiging van die wetgewing, of ten minste 'n herinterpretasie daarvan, nodig sal wees om die beoogde speurdersdiens wettiglik te kan vestig.
