President Cyril Ramaphosa het Vrydag 'n aansoek in die Wes-Kaapse hooggeregshof ingedien om die onafhanklike paneelverslag oor die Phala Phala-skandaal onwettig te verklaar en tersyde te stel. Hierdie regstappe volg op die verslag ingevolge Artikel 89 van die Grondwet, wat bevind het dat Ramaphosa moontlik 'n ernstige oortreding begaan het. Die aansoek is daarop gemik om die bevindinge van die paneel, onder voorsitterskap van voormalige hoofregter Sandile Ngcobo, te diskrediteer en sodoende die weg te baan vir die moontlike verwerping daarvan deur die parlement. Die President se advokate argumenteer dat die paneel se bevindinge gebrekkig is en nie op 'n korrekte interpretasie van die wet gebaseer is nie.
Grond vir Hofsaak
President Cyril Ramaphosa voer in sy hofstukke aan dat die paneel, onder voorsitterskap van voormalige hoofregter Sandile Ngcobo, op hoorsê staatgemaak het vir sy bevindinge en buite sy mandaat opgetree het. Hy beweer die proses en gevolgtrekkings van die paneel is irrasioneel en strydig met die beginsels van reg. Ramaphosa het in die hofstukke gestel die paneel het sy mandaat verkeerd verstaan, aangesien dit slegs moes bepaal of daar voldoende bewyse van ernstige wangedrag was, en nie prima facie-bevindinge moes maak nie. Hy argumenteer verder dat die paneel sy bevoegdhede oorskry het deur sy voorlopige mandaat te misverstaan en op te tree soos 'n verhoorhof.
Volgens Ramaphosa het die paneel nadelige bevindinge gemaak oor kwessies wat buite die bestek van die oorspronklike vier aanklagte was wat hy moes beantwoord. “Die paneel het op hoorsê staatgemaak,” het Ramaphosa in hofstukke gesê, en bygevoeg dat dit gelei het tot prosedurele onbillikheid. Hy meen dit is 'n fundamentele tekortkoming in die paneel se benadering en het die regsproses ondermyn.
Kwessie van Opset en Bewys
Ramaphosa voer in sy hofstukke aan die paneel het gefaal deur op “hoorsê” en ongetoetste bewerings staat te maak. Hierdie bewerings is ingedien deur die voormalige hoof van die Staatsveiligheidsagentskap, Arthur Fraser. Volgens Ramaphosa was hierdie benadering gebrekkig en het dit gelei tot 'n verslag wat op onbetroubare inligting gegrond is. Hy het benadruk dat die paneel se bevindinge nie op feitelike bewyse berus nie, maar eerder op onbevestigde gerugte.
Die president stel verder dat die paneel foutiewelik staatgemaak het op 'n oudio-opname waarvan die oorsprong en akkuraatheid nie vasgestel is nie. Die paneel het hierdie opname as 'n feit hanteer sonder om die wettige verkryging daarvan te verifieer. Hierdie versuim het volgens Ramaphosa die integriteit van die paneel se proses ondermyn, aangesien dit nie die nodige sorg aan die dag gelê het om die geldigheid van sy bewyse te bevestig nie, wat noodsaaklik is vir enige regverdige ondersoek.
Ramaphosa beweer ook die paneel het versuim om die kernkwessie van sy kwaadwillige opset of kwade trou te evalueer. Hy benadruk dat die kwessie van ernstige wangedrag beperk is tot opsetlike wangedrag. Die paneel het dus nie die vereiste ondersoek na sy bedoeling gedoen nie, wat 'n fundamentele element is in die bepaling van skuld in sake van hierdie aard.
Agtergrond en Vorige Besluite
Die Artikel 89-paneel se verslag het bevind dat president Cyril Ramaphosa moontlik ernstige oortredings van die Grondwet en die wet, sowel as ernstige wangedrag met betrekking tot die Phala Phala-skandaal, gepleeg het. Hierdie bevinding het die weg gebaan vir verdere parlementêre prosesse en het die president genoop om regstappe te doen.
In 'n onlangse ontwikkeling het die Konstitusionele Hof (KonHof) 'n besluit van die parlement in Desember 2022, wat die verslag geblokkeer het, ongeldig verklaar. Hierdie uitspraak het 'n beduidende impak op die voortgesette ondersoek na die aangeleentheid gehad en die proses weer aan die gang gesit.
Die KonHof se beslissing het Nasionale Vergadering-speaker Thoko Didiza verplig om 'n 31-lid-staatmakende komitee saam te stel. Hierdie komitee se taak is om die verslag van die Artikel 89-paneel te verwerk en aanbevelings te maak oor die pad vorentoe, wat 'n belangrike stap in die parlementêre proses verteenwoordig.
