Die regering is besig om toegang tot geregtigheid vir alle Suid-Afrikaners te verbeter deur die implementering van die rasionalisering van howe. Minister van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling, Mmamoloko Kubayi, het Dinsdag tydens 'n mediakonferensie die departement se planne uiteengesit om te verseker dat howe gemeenskappe beter dien.
Volgens Minister Kubayi is "’n onafhanklike regbank en ’n goed-funksionerende hofstelsel wat volle uitvoering gee aan die reg tot geregtigheid vir almal die hoeksteen van ons demokrasie." Sy het verduidelik dat, alhoewel beduidende vordering ná 1994 gemaak is om die hofstelsel so te konfigureer dat dit toegang tot geregtigheid vir almal verhoog, die hofstelsel wat voor die demokratiese oorgang in Suid-Afrika bestaan het, grootliks onveranderd gebly het. "Gevolglik teister die nalatenskap van kolonialisme en apartheid Suid-Afrika steeds met ruimtelike ongeregtighede en belemmer dit toegang tot howe vir gemeenskappe wat woon in gebiede wat deel gevorm het van die afgestorwe tuislande en selfregerende gebiede, sowel as afgeleë landelike dorpies," het sy bygevoeg.
Agtergrond tot die hervorming
Die hofstelsel wat voor die demokratiese oorgang in Suid-Afrika bestaan het, is grootliks onveranderd gelaat. Hierdie nalatenskap van kolonialisme en apartheid teister Suid-Afrika steeds met ruimtelike ongeregtighede. Dit belemmer toegang tot howe vir gemeenskappe wat woon in gebiede wat deel gevorm het van die afgestorwe tuislande en selfregerende gebiede, sowel as afgeleë landelike dorpies.
In 'n poging om hierdie kwessie aan te spreek, is die Wet op die Tussentydse Rasionalisering van Jurisdiksie van die Hooggeregshof van 2001 ingestel, maar dit het slegs minimale veranderinge meegebring. Die huidige hervormingspogings kom terwyl die land die 30-jaar herdenking van die aanneming van die Grondwet vier. Hierdie mylpaal beklemtoon die voortdurende behoefte om te verseker dat die regbank die beginsels van gelykheid en toegang tot geregtigheid vir alle burgers gestand doen. Die regering se doel is om die geografiese en strukturele tekortkominge wat deur die verlede geskep is, reg te stel.
Komitee se aanbevelings en goedkeuring
Die departement het in 2014 begin met die implementering van die rasionalisering van landdrosdistrikte in die provinsies. Hierdie proses was daarop gemik om die administratiewe grense van die landdroshowe te hersien en te herstruktureer om beter by demografiese en geografiese realiteite aan te pas.
In 2021 het die destydse Minister van Justisie, Ronald Lamola, 'n komitee oor die Rasionalisering van die Gebiede onder die Jurisdiksie en Justisiële Establishment van die Afdelings van die Hooggeregshof van Suid-Afrika gestig. Hierdie belangrike komitee is gelei deur die afgetrede Adjunkhoofregter, Dikgang Moseneke, wie se taak dit was om die komplekse kwessies rondom die jurisdiksie van die Hooggeregshof aan te spreek.
Die Kabinet het intussen die komitee se verslag en die voorgestelde implementering daarvan goedgekeur. Die implementering sal in twee fases plaasvind om 'n gestruktureerde en doeltreffende oorgang te verseker. Hierdie goedkeuring dui op 'n beduidende stap vorentoe in die regering se pogings om historiese ongelykhede in die regbank aan te spreek.
Die aanbeveling om die setel van die Oos-Kaapse Afdeling van Makhanda na Bhisho te verskuif, is tans nog onderhewig aan konsultasie met belanghebbendes. Hierdie spesifieke voorstel is van kritieke belang vir die streek en vereis deeglike besprekings om die impak daarvan op die gemeenskap en die regstelsel te bepaal.
Fase 1: Onmiddellike implementering
Fase 1 van die implementering sluit die onmiddellike aanbevelings van die Rasionaliseringskomitee aangaande Landdrosdistrikte en Sub-distrikte in. Hierdie fase sal die amptelike bekendmaking in die Staatskoerant en die gebruik van howe waar infrastruktuur reeds beskikbaar is, behels. Dit sal alles teen 1 Julie 2026 in werking tree.
Minister van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling, Mmamoloko Kubayi, het aangekondig dat die hersiening van die riglyne vir die aanstelling van waarnemende regters voltooi is. Sy het verder gesê: "Die finale konsep van die riglyne is deur die Hoofregter onderteken en sal vir implementering in die Staatskoerant gepubliseer word en tree ook op 1 Julie 2026 in werking."
Die departement het ook 'n proses begin met die Nasionale Tesourie en die Kantoor van die Hoofregter om die aanbeveling van die Rasionaliseringskomitee vir 'n 20% verhoging in regterlike poste te implementeer. Minister Kubayi het verduidelik: "'n Proses is met die Nasionale Tesourie en die Kantoor van die Hoofregter begin om die 20% verhoging van die regterlike poste in werking te stel om die kapasiteitstekorte oor die afdelings van die Hooggeregshof, soos aanbeveel deur die Rasionaliseringskomitee, aan te spreek." Die hersiening van die riglyne vir die aanstelling van waarnemende regters is intussen reeds afgehandel.
Fase 2: Uitbreiding en nuwe fasiliteite
Fase twee van die implementering behels 'n gefaseerde benadering vir die vestiging van bykomende plaaslike setels, wat die bou van nuwe howe of die uitbreiding van bestaande landdroshowe insluit. Minister van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling, Mmamoloko Kubayi, het hieroor gesê: "Fase twee van die implementering sluit in: • ’n Gefaseerde benadering vir die implementering van die aanbevelings van die Rasionaliseringskomitee aangaande die vestiging van bykomende plaaslike setels wat die vestiging van bykomende plaaslike setels behels deur die bou van nuwe howe of die uitbreiding van die bestaande landdroshowe."
Hierdie uitbreiding sal die Gauteng-afdeling by Palm Ridge, die Vrystaat-afdeling by Welkom, die Noordwes-afdeling by Rustenburg, die Noord-Kaap-afdeling by Upington, en die Wes-Kaap-afdeling by Thembalethu insluit. Stappe is ook reeds geneem om 'n nuwe hof in Kempton Park, langs die OR Tambo-lughawe, te vestig.
